Studiewijzer

feedback & begeleiding
Didactische informatie

Een studiewijzer is een schriftelijk en/of elektronisch document dat als doel heeft studenten informatie en duidelijkheid te geven over hun leeromgeving en om hen te ondersteunen in het actief (en zelfgestuurd) verwerken van de leerstof. Tevens is het een begeleidingsinstrument voor studenten en een manier waarop de docent zijn communicatiekanalen duidelijk kan maken. Een studiewijzer bevat concrete informatie zoals instructies voor taken, doelstellingen, studietips, ... . De hoeveelheid informatie en het taalgebruik zijn afgestemd op de behoeften van de studentengroep die aan de leeromgeving participeren.

In de literatuur wordt een studiewijzer als volgt omschreven:
... een hulpmiddel dat leerders organisatorisch en strategisch houvast zou moeten bieden tijdens het (zelfstandig) leren en studenten daarnaast aanzet tot studieplanning en het ontwikkelen van leerstrategieën (Donche en Van Petegem, 2002).

Een studiewijzer verschilt op verschillende vlakken van een ECTS-fiche of vakbeschrijving. De ECTS-fiche beschrijft vooral de vormelijkheden van het vak en dient voor de studenten om keuzevakken te selecteren. De studiewijzer daarentegen heeft een begeleidingscomponent en informerende functie. De studiewijzer wordt ook pas gebruikt al studenten hun keuze hebben gemaakt. De studiewijzer richt zich bovendien rechtstreeks tot de student terwijl de ECTS-fiche eerder een administratieve functie heeft.

Bouwstenen

De specifieke functie(s) waarvoor de studiewijzer wordt gebruikt in een specifieke leeromgeving bepaalt welke concrete informatie in de studiewijzer wordt opgenomen.

Per functie van de studiewijzer worden enkele courante onderdelen opgesomd:

Informatiedocument:

  • Doelstellingen.
  • Opzet van het opleidingsonderdeel en toelichting bij de werkvormen.
  • (Verplicht en facultatief) leermateriaal en functie hiervan in de leeromgeving.
  • Toelichting bij de evaluatie (beoordelingswijze, puntenverdeling, evaluatiecriteria, voorbeeldvragen, ).
  • Gebruik van de elektronische leeromgeving in het opleidingsonderdeel.

Werkdocument:

  • Instructie van taken/opdrachten/casussen.
  • Facultatieve opdrachten.

Begeleidingsmiddel:

  • Kalender of studieplanner.
  • Schema’s of mindmaps.
  • Studietips.
  • Contactgegevens.

Daarnaast wordt de omvang en de diepgang van een studiewijzer ook bepaald door de kenmerken van de studentengroep. Studenten uit de bachelorjaren of studenten die afstandsonderwijs volgen hebben meer uitleg en ondersteuning nodig dan studenten uit het masterjaar.

Waarom inzetten

Waarvoor

Een studiewijzer kan één of meer van onderstaande functies vervullen:

  • Een informatiedocument. Hierbij wordt het opzet en de organisatie van een leeromgeving aan de studenten verduidelijkt. Daarbij kan gedacht worden aan de doelstellingen, evaluatievorm en -criteria, opzet van het opleidingsonderdeel en gehanteerde werkvormen, De topics die worden behandeld, zijn weinig verschillend van deze in een vakbeschrijving of een ECTS-fiche. De manier waarop en de diepgang waarmee ze worden beschreven, verschilt echter wel. Het taalgebruik is afgestemd op de student en de verschillende topics worden op een praktische en gedetailleerde manier beschreven zodat er voor de studenten een duidelijk beeld ontstaat m.b.t. de leeromgeving.
  • Een werkinstrument. Hierbij wordt de studiewijzer gebruikt om studenten actief met de leerinhoud aan het werk te zetten. Dit kan bijvoorbeeld door het opnemen van taken, (zelfstudie)opdrachten of casussen in de studiewijzer.
  • Een begeleidingsmiddel. Dit kan zich beperken tot het informeren van studenten over de bestaande begeleidingskanalen of -momenten. De studiewijzer kan echter ook zelf als begeleidingsinstrument worden gehanteerd, bijvoorbeeld door het opnemen van studietips of suggesties of door het beschikbaar stellen van schema’ s, mindmaps en een studieplanner.

Hoe

  • De docent kan de studiewijzer gebruiken als leidraad om de leeromgeving toe te lichten bij het begin van het academiejaar en om de evaluatie toe te lichten bij de aanvang en op het einde van het academiejaar.
  • Je kan de studiewijzer gebruiken als informatiebron voor studenten die de contactmomenten niet kunnen bijwonen.
  • De lesgever ken de studiewijzer als hulpmiddel gebruiken bij het geven van instructies over taken/opdrachten/casussen.
  • De studiewijzer kan worden gebruikt om studenten te begeleiden en te adviseren zonder dat daar tijdens contactmomenten veel tijd moet worden besteed.
  • Je kan de studiewijzer gebruiken als referentie bij vragen of problemen van studenten.
  • De docent kan de studiewijzer gebruiken bij disputen, bijvoorbeeld om te verwijzen naar afspraken of criteria.

Welke functies de studiewijzer ook vervult, het is belangrijk dat de docent dit instrument zelf zo frequent mogelijk hanteert en bijvoorbeeld expliciet de link legt tijdens contactmomenten. Pas dan zullen studenten het ook spontaan zelf gaan raadplegen.

Tips & valkuilen

Het belangrijkste doel van de studiewijzer is om duidelijkheid te verschaffen aan studenten over verschillende aspecten van de leeromgeving. Om hierin te slagen, speelt niet enkel de inhoud van de studiewijzer, maar ook de vorm en het taalgebruik een belangrijke rol. Enkele suggesties:

  • De informatie in de studiewijzer moet eerst en vooral juist zijn! Dit betekent dat de informatie jaarlijks moet worden nagekeken en dat reeds bij het begin van het semester de krijtlijnen van de leeromgeving worden uitgetekend (evaluatie, opdrachten, doelstellingen). Tijdens het academiejaar kunnen nog kleine praktische veranderingen worden aangebracht, maar dan moet je daar zo goed mogelijk over communiceren.
  • De informatie in de handleiding is eenduidig en duidelijk. De meeste informatie in de studiehandleiding is concreet van aard. Hanteer daarom ook concrete, duidelijke en eenduidige taal. Let op met het gebruik van vakjargon dat studenten pas na het doorwerken van de leeromgeving kunnen begrijpen.
  • Zorg voor een duidelijke structuur. De studiewijzer is gemakkelijk te lezen en de verschillende functies die erin aan bod komen zijn duidelijk van elkaar onderscheiden in een overzichtelijke structuur.
  • Neem soberheid als criterium voor de lay-out. De studiewijzer moet voor de studenten vooral een bruikbaar document zijn. Te veel toeters en bellen verwarren ze  enkel en maken het geheel onoverzichtelijk.
  • Neem functionaliteit als criterium voor het opnemen van materiaal. Alles in de studiewijzer heeft idealiter zijn functie; niets is overbodig (maar er ontbreekt ook niets). Dit betekent a.h.w. dat je elk item in de studiewijzer kunt verantwoorden (aan jezelf, aan de studenten of aan een collega). Stel daarom op voorhand vast welke informatie jouw studiewijzer moet bevatten, welke functie hij moet vervullen (zie waarom inzetten). Op die manier zorg je ervoor dat het voor de studenten een hanteerbaar instrument blijft. Voor hen is het immers belangrijk dat ze eenvoudig en snel informatie kunnen opzoeken.
  • De studiewijzer is een persoonlijk communicatiemiddel tussen de docent en zijn studenten. Pas dan ook de stijl hieraan aan. Enkele suggesties: spreek studenten persoonlijk aan, maak woordenschat en zinsconstructies niet onnodig moeilijk,
  • Het aantal extra documenten dat direct aan de studiewijzer wordt toegevoegd, wordt best zoveel mogelijk beperkt. Extra/onnodige documenten vertragen het zoekproces van studenten.
  • Ten slotte is het belangrijk dat een studiewijzer geen dode letter blijft. Het is een werkdocument voor de studenten. Geregeld verwijzen naar de studiewijzer tijdens lessen, studenten ernaar doorverwijzen bij vragen e.d., maken het belang voor studenten duidelijk.
Relevante literatuur

Donche, V., Jacobs, D., Brandt, W. & Van Petegem, P. & al. (2002). Begeleid zelfstandig leren. Leuven, acco.
Kallenberg, A.J., van der Grijspaarde, L., ter Braak, A. & van Horzen, C.J. (2000). Leren (en) Doceren in het hoger onderwijs. Utrecht, Lemma.
Pilot, A., van Hout-Wolters, B. & Kramers-Pals, H. (1983). Schriftelijk studiemateriaal. Utrecht, het spectrum.
Van Petegem, P. & Donche, V. (2002). Begeleiden naar leerzelfstandigheid. Reflecties over retoriek en praktijk van open leerpakketten. Leuven, acco.
Van Petegem, P., Donche, V. & Van Looy, L. e.a. (2004). Studiewijzers: visie, ontwerp en praktijk. Wolters Plantyn

Informatie studiewijzers op de website van ECHO.
Deze website bevat voorbeeldmateriaal uit het universitair onderwijs en een handleiding voor het ontwikkelen van studiewijzers.

Feedback & begeleiding: 
in groep
schriftelijk
studiebegeleiding
random